بزرگوار كه در آن عصر مى زيست ، به خوبى از اين وضع خطرناك آگاه بود . لذا دامن همت به كمر زد و انقلاب فكرى عميقى ايجاد فرمود ، و در برابر اين امواج سهمگين و تندبادهاى خطرناك ، اصالت جامعهء اسلامى را حفظ كرد و سرانجام ، اين كشتى را با لنگر وجود خويش از سقوط در گرداب خطرناك انحراف و التقاط رهايى بخشيد . « 1 » اهميت اين مسئله آن گاه روشن تر مىشود كه بدانيم وسعت كشورهاى اسلامى در عصر هارون و مأمون به آخرين حد خود رسيد ، به طورى كه بعضى از مورخان معروف تصريح كرده اند در هيچ عصر و زمانى چنان حكومت گسترده اى در جهان وجود نداشت ( تنها وسعت كشور اسكندر كبير را با آن قابل مقايسه مى دانند ) . در آن دوره ، كشورهاى زير همه در قلمرو اسلام قرار گرفتند : ايران ، افغانستان ، سند ، تركستان ، قفقاز ، تركيه ، عراق ، سوريه ، فلسطين ، عربستان ، سودان ، الجزاير ، تونس ، مراكش و

--> ( 1 ) . به خصوص كه چون كتب فلسفى و علمى بسيارى از زبان يونانى و سريانى و غير آن ها به زبان عربى ترجمه شده بود ، مردم به تعليم علوم عقلى و استدلالى روى آورده بودند و علاوه بر آن ، مأمون خليف عباسى ( 195 - 218 ق ) به عقيد بعضى معتزلى مذهب بود و به استدلال عقلى در مذاهب علاقه نشان مى داد و در نتيجه ، بحث هاى عقلى و استدلالى در آن ايام رواج كامل و بازار گرمى داشت . .